Venüs ve Kupido (Artemisia Gentileschi)

Bu yapıtında Gentileschi, aşk tanrıçası Venüs'ün kadifemsi bir örtü altında uyuyor hâlde olduğu gösterişli bir tasvirini yaratmıştır. Yorganı, toz haline getirilmiş lapis lazuli’den yapılan pahalı bir pigment olan ultramarin maviyle boyanmıştır. Onun arkasında Kupido, zararlı böceklerin onu rahatsız etmesini veya uyandırmasını önlemek için tavus kuşu tüylerinden yapılmış bir yelpaze tutmaktadır. Sol tarafta, küçük bir yuvarlak tapınağı olan dağlık bir peyzaj görünümü yer alır; bu, Roma'nın banliyösündeki Tivoli'de Hadrianus villası yakınındaki Venüs tapınağını anımsatır.

Orazio Gentileschi ile Roma'da yetişen Artemisia Gentileschi, 17. yüzyılın önde gelen kadın sanatçısıydı. Başlıca Roma, Floransa ve Napoli’de çalıştı. 1616'da, tanınmış Floransa Resim Akademisi'ne kabul edilen ilk kadın üye oldu.

Gentileschi'nin eserleri kuvvetli ışık ve gölge karşıtlıkları ile alışılmadık ve cüretkâr kompozisyonlarla karakterizedir; hem babasının resim üslubundan hem de ünlü çağdaşı Michelangelo Merisi da Caravaggio'nun etkilerinden izler taşır. Konuları sıklıkla güçlü biçimde betimlenmiş kadın tasvirleriyle (örneğin Judith, Susanna, Kleopatra ve Danae) öne çıkar; bu kadınlar çoğunlukla kahraman ya da kurban olarak dramatik bir şekilde sunulur.

Bu Venüs, garipçe bükülmüş bir pozisyonda yumuşak bir yatakta uzanan sıradan bir solgun çıplak tanrıça gibi görünse de, Artemisia Gentileschi bir kadın olarak kadın çıplaklarını resmederek geleneklerin ötesinde çalışıyordu. İnanması zor olsa da, 1600'lerin İtalya'sında kadınların vücut kısımlarını resmetmek hâlâ erkek işi sayılmaktaydı. Bu yüzden İtalyan sanatının, Michelangelo'nun 1531 tarihli Gece heykelinde olduğu gibi, şaşırtıcı göğüs tasvirleriyle dolu olması şaşırtıcı değildir. Ancak Rönesans çıplaklarının haksızlığı ne olursa olsun, bu resimde asıl şaşırtıcı olan küçük Kupido'nun böylesine serbestçe atılmış oluşudur.

Sanatta tarih boyunca her tür sahne görüldü. Tiziano’nun bir orgcu içeren Venüs ve Kupido tablosu, hayranları çocuğu Kupido’nun neden annesinin gözlerine baktığı konusunda merakta bırakan endişe verici bir erotizm taşır.

Lotto’nun Venüs ve Kupido tablosu, neşeli bir Kupido’nun görünüşe göre kayıtsız bir Venüs’ün üzerine işediğini gösterir, veBronzino’nun Venüs, Kupido, Delilik ve Zaman’ından (Venüs’ün Zaferi Alegorisi) söz bile etmek istemiyoruz. O “korkunç ensest mitoloji” o eserin ödipal oyunlarını anlatmaya başlamaya bile yetmez.

Bu resimlerle karşılaştırıldığında Artemisia Gentileschi’nin Venüs ve Kupido eserleri rahatsız edici ensest çağrışımlarından ferahlatıcı şekilde yoksundur. Yine de insan, Kupido’yu annesinin uykusunda nazikçe yelpaze sallamaya neyin ittiğini merak etmeden edemiyor. Aşk tanrıçası öğle uykularında minik meleğini serinletilmesini gerektirecek kadar talepkâr bir kraliçe mi?

Kupido’nun masum görünüşüne aldanmayın. Şımarık küçük tanrı, sahnedeki gerilimde payına düşeni veriyor. Efsaneye göre Kupido oklarını kullanarak Apollon’u naiad Dafne’ye âşık etmişti. Ne kadar sadistse, Kupido Dafne’nin müzik tanrısına tiksinti duymasını sağladı. Apollon onu kovaladığında Dafne’nin tek çaresi defne ağacına dönüşmek oldu; mutlu son için oldukça hüzünlü bir son. Kupido ayrıca şimşeklerin tiranı Zeus’un âşık olması ihtimaline karşı birkaç ok saklamıştı. Olimpos’ta politika “eğer hoşlanmıyorsan, ilahi güçlerinle görüşünü değiştir” şeklindeydi. Mitolojide rıza maalesef nadirdir.

Bazı uzmanlar, Venüs ve Kupido’nun Gentileschi’ye fazla yabancı düştüğünü savunuyor. Acaba bu tablo anonim bir taklitçinin eseri mi, yoksa Artemisia’nın yaşlı hâlinin kendisi mi?

Spekülasyonlara rağmen, Venüs'ün Gentileschi'nin kendisine benzemesi inkâr edilemez. Kendi yüzünü güzellik ve aşk tanrıçasına mı boyamak? Bu, hemen taraftar kazanan bir sanatsal eylemdir.